Murat YETKİN



Bookmark and Share

Menderes ve Bayar: bir 27 Mayıs hikayesi


29.05.2020 - Bu Yazı 281 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0

  

60 yıl önce yapılan 27 Mayıs 1960 askeri darbesi, Türkiye’de darbe ve siyasete askeri müdahalelerin de önünü açmıştı. Darbecilerin maalesef idam ettiği Başbakan Menderes, siyasetteki ustası Bayar ile bir törende görülüyor.

Bulgaristan Türkü aile Plevne’den Bursa’nın Gemlik ilçesinin Umurbey köyüne göçmüştü. Mahmut Celal (Bayar) 1883’te burada doğdu, Bursa’da okudu, 1905’te açılan sınavı kazanarak çalışmakta olduğu Ziraat Bankasından Deutsche Bank’a geçti. 1907’de İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) gizli kollarından olan “Küme” örgütüne girdi. 1908 Meşrutiyet ilanı ardından, Anadolu’da resmen örgütlenmek üzere Selanik’ten gelen İTC’nin kurucu Kâtibi Umumisi Mithat Şükrü (Bleda) tarafından 1911’de İzmir ve havalisi sorumlusu olarak atandı. Çıkarmaya başladığı Halka Doğru dergisinde Turgut Alp takma ismiyle makaleler yazıyordu.
Birkaç yıl sonra Kurtuluş Savaşının Batı Cephesinde “Galip Hoca” kod ismiyle Yunan ordularının işgaline karşı cephe faaliyeti ve gerilla savaşı yürütecek ve Cumhuriyet’ten sonra ekonomi yönetimini üstlenerek Bayar soyadını alacak olan Mahmut Celal, eğitime özel önem veriyordu. İTC’nin açtığı okullar dışında girişimleri de vardı. 1912’de İzmir Kız Lisesinin, İzmir Halk Kütüphanesinin, 1914’te Altay Spor Kulübünün kurulmasını sağladı.

Yıllar sonra gazeteci İsmet Bozdağ’ ile mülakatında (1) anlattığı üzere, bir gün üç genç İzmir İTC’nin kapısını çalmış, kendisiyle görüşmek istemişlerdi. İTC mektebine giderken aileleri tarafından Kızılçullu’daki Amerikan Kolejine geçmişlerdi. Bayar “İçlerinden biri konuşmaya başladı” diye anlatacaktı. Kolejde görevli bazı öğretmenler Müslüman çocukları Hristiyanlığa çevirme çabasıyla misyoner gibi çalışıyorlardı. Bayar “İTC olarak kapitülasyonlara karşı idik ama kaldırmaya gücümüz yetmiyordu” diyecekti, yine de şahsi gücünü kullanmış, gençlerin ismini verdiği öğretmenlerin değiştirilmesini sağlamıştı.
O gençlerden biri, yıllar sonra, artık ortak siyasi çalışma içindelerken kendisini “Hatırlar mısınız?” diye tanıtmıştı; “O gençlerden biri bendim.” Hatırlamıştı.

Atatürk’e Bayar takdim etmişti

Ali Adnan (Menderes)’in ailesi Kırım göçmeniydi, Aydın’ın büyük toprak sahipleri arasındaydı. Adnan Menderes, Bayar ile İzmir İTC’de tanıştıktan sonra İTC gençlik kollarına girmiş, bir süre Altay’da futbol oynamış, İstiklal Savaşı sırasında önce, kendi kurduğu “Ayyıldız” çetesiyle, sonra da Söke’deki piyade alayında çarpışmış, İstiklal Madalyası almıştı. Mustafa Kemal Atatürk’ün çok partili hayata geçiş denemesi olarak yakın arkadaşı Fethi Okyar’a adeta zorla kurdurttuğu Serbest Fırka’ya girmiş ve Aydın İl Başkanı olmuştu. Serbest Fırka’nın dağılması sürecinde, İzmir’deki İTC okulunun hocalarından Vasıf Çınar, Bayar’a bu bilgili ve yetenekli gençten söz etmişti. İşte yıllar sonra ikinci karşılaşmaları bu sohbet sonucu görüşmelerinde olmuştu. Bayar, Ankara’ya dönüşünde Atatürk’e bu parlak gençten söz etmişti. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras da tanıyordu. Adnan Menderes 1931 seçimlerinde CHP Aydın Milletvekili seçilmişti. Atatürk’ün gözü bu genci tutmuştu. Maliye Komisyonuna verildi, devleti tanısın diye. Bir yandan da savaş nedeniyle yarım bıraktığı hukuk eğitimini tamamlıyordu.

Menderes’i Atatürk’e takdim eden Bayar olmuştu. İş Bankası’nın da kurucusu olan Bayar, Atatürk’ün Başbakanı olarak da görev yapacaktı.

Foto: Manisa Celal Bayar Üniversitesi arşivi

Atatürk’ün 1938’de vefatı ardından Cumhurbaşkanı seçilen İsmet İnönü’nün Türkiye’yi İkinci Dünya Savaşından sakınarak çıkarması ardından 1945’te kurduğu hükümete güvensizlik oyu vererek çok partili hayatı zorlayan 7 milletvekili arasında Bayar ve Menderes de vardı. Demokrat Parti 1946 Ocak ayında kuruldu. İnönü, çok partili hayata geçişi engellemedi. Ancak CHP’nin kazandığı 1946 seçimleri serbest olmaktan uzaktı; 1950 seçimlerini ise DP aldı. Menderes’in hükümet ve parti başkanlığını almasını isteyen Bayar oldu; bir süre sonra da kendisi de İnönü ardından Türkiye’nin Üçüncü Cumhurbaşkanı seçildi.

Son ve acı dönemeç

Arada olan biteni anlatmayacağım. İsteyenler 27 Mayıs 1960 darbesi ve ona giden yolu şu bağlantıdan okuyabilir.
Ben son dönemeçte neler olduğuna dair Taha Akyol’un yeni yayınlanan “Onlar da Kahramandı” kitabındaki anlatımı aktarmak istiyorum. (2) Türk Silahlı Kuvvetleri içinde bir grup zaten 1954’ten itibaren hükümeti devirmek üzere örgütlenmeye başlamıştı. 1958’e gelindiğinde Bayar ve Menderes’in DP’si ile İnönü’nün CHP’si arasındaki ipler de iktidar ile asker, üniversite, yargı ve basın arasındaki ipler de gerilmekteydi.

Amerikan Time dergisi 3 Şubat 1958’deki kapak yazısında Menderes’in NATO’ya katkısı ve imar faaliyetini överken basın ve muhalefete karşı tutumunu eleştiriyordu.

1959 başında bu gerilimi aşmak için bir fırsat doğmuştu. Kıbrıs görüşmeleri için Londra’ya giden Menderes’in uçağı 17 Şubat’ta iniş sırasında düşmüş, Menderes sağ kurtulmuştu. İnönü, dönüşünde Menderes’i CHP yöneticileriyle birlikte karşılamaya gitti. Bundan duygulanan Menderes de İnönü’ye teşekkür ziyaretinde bulunmak istiyordu; bu siyaseti de yumuşatacak bir adım olacaktı. Ama Bayar “çok sert tepkiyle” Menderes’e izin vermemiş, o siyasi kutuplaşmanın giderilmesi doğrultusunda o fırsat kaçırılmıştı.
Son fırsat da 30 Nisan 1960 akşamı Çankaya Köşkündeki yemekte kaçırılır. Menderes, Anayasa Profesörü Ali Fuat Başgil’i yanına alarak Cumhurbaşkanına çıkar. Meclis Başkanı Refik Koraltan ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu da yemektedir. Başgil, muhalefetle birlikte hazırlanacak bir seçim kanunu ile hemen seçim ilan edilmesinin krizi önleyeceğini söyler. Menderes “Ben hazırım” der. Bayar yine sert tepki gösterir, olayların bastırılmasını ister, iktidar ne pahasına olursa olsun korunmalıdır.


27 Mayıs 1960’da cunta darbe yapar. İnönü’nün darbeciler üzerindeki etkisi ancak İttihat ve Terakki günlerinden beri tanıştığı hep zıt kutuplarda olsa da nihayet silah arkadaşlığı yaptığı Celal Bayar’ı kurtarmaya yeter. Darbeci askerler Türkiye Cumhuriyetinin seçimle iş başına gelmiş Başbakanı Adnan Menderes’i, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu’yu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ı maalesef asarak idam ederler.

Bu son olsun, bu son

Ben ilk ve ortaokulda, neyin ne olduğunu bilmeden 27 Mayıs’ı “Hürriyet ve Anayasa bayramı” olarak “kutlamış”, Türkiye’de siyasete müdahaleler kapısını açan bu darbenin devrim olduğu öğretilmiş bir kuşaktanım. 27 Mayıs’ı bayram olmaktan çıkarmaya cesaret eden de ne yazık ki seçilmiş hükümetler değil, 12 Eylül darbecileri oldu. Tamamen Batılı hayat tarzına sahip, dindarlıkla ilgisi olmayan Menderes’in neden Türkiye’nin dindarları, muhafazakârları ve İslamcıları için lider sayıldığını ancak tek parti CHP’sinin Türkçe ezan türünden uygulamalarına ve o dönem kendi amaçlarına, giderek otoriterleşen DP’nin CHP lideri -İstiklal Savaş kahramanı ve İkinci Cumhurbaşkanı- İnönü’ye saldırılarını vesile eden bir cuntanın darbesine maruz kalarak idam edilmesine bağlayabiliyorum. Aklım ermeye başladığından bu yana benim için 27 Mayıs’ın adı devrim değil, darbedir. Aklım erdiğinden beri seçilmiş başbakanını, dışişleri bakanı ve maliye bakanını idam etmiş bir ülkenin evladı olmanın ağırlığını üzerimde taşıdım hâlâ da taşırım; tıpkı on yıl sonra onların intikamı diyebilme ilkelliği ile Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan’ın idamının üzüntü ve ağırlığını taşıdığım gibi. Ne darbe doğru bir çözümdür, ne de idam bir ceza türüdür; geri dönüşü, özrü yoktur, nokta.
Menderes’in Bayar’la tanışmasıyla başladık, nerelere geldik? 27 Mayıs’ta kucakta bebekmişim ama 12 Mart’ı ortaokul öğrencisi olarak hatırlıyorum. 12 Eylül’ü maalesef yaşadım. Bu işler artık bitti derken 15 Temmuz gecesi kendimi darbeci bir subayın yüzüme doğrultulmuş tabancasıyla, gazete binasındaki arkadaşlarıma zarar gelmemesi için askerlere silahlarını indirme emri vermesi pazarlığında buldum. Bu son olsun. Tarihte bazen küçük dönemeçlerde atılan doğru yönde adımlar, büyük uçurumlardan koruyor yolcuları.

Dipnotlar:

(1) İsmet Bozdağ, Celal Bayar Anlatıyor: Başvekilim Menderes, İstanbul: Tercüman Yayınları, 1986
(2) Taha Akyol, Onlar da Kahramandı – Güce Boyun Eğmediler, İstanbul: Doğan Kitap, 2020

.

Facebook Yorumları

Emlak8
12.07.2020
Meral Akşener ne yapıyor, farkında mısınız?
11.07.2020
Ayasofya ibadete açılıyor. Neden şimdi? Sırada ne var?
10.07.2020
İsmailağa Cemaati ister de İstanbul Sözleşmesi kalır mı?
7.07.2020
Medya sürüldüğü dijital gettoda mı susturulacak?
5.07.2020
Erdoğan kadına şiddete karşı attığı imzadan pişman
2.07.2020
Endişe verici gelişmelere topluca bakınca tablo daha vahim
1.07.2020
İktisatçı değilim ama şu kadarını görebiliyorum
30.06.2020
Kılıçdaroğlu: Davul Erdoğan’da tokmak Bahçeli’de
28.06.2020
Yeni bakanlıklar: Erdoğan da “ver kurtul” tuzağında
25.06.2020
Yollar yürümekle aşınmaz Sayın Erdoğan
21.06.2020
AK Parti kendini inkâr ve imha sürecine mi girdi?
19.06.2020
Sürpriz Libya ziyareti: ikinci safha başlıyor
18.06.2020
Erdoğan’ın dış politikasını MHP’liler beğeniyor
16.06.2020
Virüsün canlanmasından HDP yürüyüşüne: kritik hafta
15.06.2020
Davutoğlu: önceliğim düşünce özgürlüğü olacak
12.06.2020
Bekçi Kanunu, İlker Başbuğ, Ergenekon ve Brütüs
11.06.2020
Erdoğan vurdukça CHP’li belediyeler güçleniyor
9.06.2020
Ankara’da sert tartışma: Kılıçdaroğlu, Şentop, Buldan
9.06.2020
Yoksa HDP üyelerine virüs bulaşmıyor mu?
4.06.2020
Bir istihbarat operasyonunun diplomatik perde arkası
3.06.2020
Meclis açılırken Ankara’dan siyasi ve ekonomik görünüm
2.06.2020
Endişe verici gelişmeler: İkinci Ergenekon süreci mi?
30.05.2020
Erdoğan’a iki soru: biri virüs üzerine, diğeri malum
29.05.2020
Menderes ve Bayar: bir 27 Mayıs hikayesi
27.05.2020
Davutoğlu ve Babacan: eleştiri yetmiyor, özeleştiri şart
26.05.2020
Libya raporu: Hafter, destekçilerini üzmeye başladı
25.05.2020
İzmir’deki tehlikeli kışkırtma: arkasında kimler var?
22.05.2020
Ankara’da Erdoğan’dan istediğini alma zamanı mı?
19.05.2020
Ekranlar, gazeteler de yeşil nokta ister. Neden olmasın?
18.05.2020
Artık bilim mi ağır basacak, baskıcı yönetimler mi?
15.05.2020
Cumhur İttifakı stratejik, Millet İttifakı taktik önemde
14.05.2020
İşte otellerden camilere Haziran’da normalleşme takvimi
12.05.2020
Gayrimüslim vatandaşlar hedef gösterilme endişesinde
11.05.2020
Babacan’ın “Tarikata üye misiniz?” sorusuna yanıtı
9.05.2020
Dolarda 7,25 rekoru. Neresi çok önemliydi Sayın Bakan?
7.05.2020
Yoksa Erdoğan Covid-19’dan seçim zaferi mi umuyor?
5.05.2020
İşte 65+ sokağa çıkma, okul ve AVM açılış senaryoları
3.05.2020
S-400 ve tıbbi yardım ABD ile SWAP anlaşması getirir mi
29.04.2020
Sahi, ne oldu o korona öncesi beka meselelerine?
24.04.2020
23 Nisan’a giden yolda Mustafa Kemal ve Payitaht
22.04.2020
“Milletvekillerinin Meclis’e gelmesine kimse engel olamaz”
21.04.2020
Erdoğan ve Kılıçdaroğlu’na hem iyi hem kötü haberler
18.04.2020
Koronavirüs ne zaman kontrol altına alınabilecek?
17.04.2020
Bahçeli: seçimden Çakıcı’ya her istediği olan lider
15.04.2020
En güçlü ikinci adam: istifa sonrası Soylu
13.04.2020
Soylu neden istifa etti, Erdoğan neden reddetti?
12.04.2020
Sokağa çıkma yasağı: krizin arka planı
11.04.2020
Çin’in diplomasi gurusu Fu: Korona bize acı bir ders verdi
8.04.2020
İçişleri Bakanı Soylu: “Acil Durum” yönetimine geçtik
6.04.2020
Kılıçdaroğlu’dan Erdoğan’a: Cevap vermeyeceğim, çünkü…
4.04.2020
Akşener: devletin vatandaşa vereceği 550 milyonu yok mu?
3.04.2020
İstanbul salgın üssüne dönerken Erdoğan neyi bekliyor?
1.04.2020
Cumhurbaşkanı artık bu seslere kulak vermeli
31.03.2020
Virüsü Erdoğan’ın 7 aylık maaşı mı durduracak?
30.03.2020
30 Büyükşehire valiler eliyle korona-yönetimi
25.03.2020
Korona-kriz hakkında söylenmeyenler, bilmediklerimiz
24.03.2020
Erdoğan daha neyi bekliyor? İtalya’ya, İran’a dönmeyelim
22.03.2020
Salgına hazırlıklı yakalandığımıza inanan var mı?
20.03.2020
Salgına hazırlıklı yakalandığımıza inanan var mı?
12.03.2020
Petrol savaşı, Suudi saray darbesi, Türkiye
9.03.2020
AB ile mülteciler üzerinden yeni anlaşma arayışı başlıyor
6.03.2020
Erdoğan’la Putin 5 saat bunu mu konuştular?
5.03.2020
‘Rusya’yla anlaşıp doğalgazı ucuzlatmak mümkün’
4.03.2020
Arap baharı unutulunca hesaplar Şam’dan döner
2.03.2020
Trump kilit ismi Erdoğan’a gönderiyor
1.03.2020
Rusya’yla gerilim artarken NATO hava desteği vaat ediyor
26.02.2020
Erdoğan-Putin zıtlaşması Suriye görüşmelerini çökertebilir
25.02.2020
Suriye ve Libya şehitleri gölgesinde zor diplomasi
23.02.2020
Kavala davasında aslında neler oldu?
19.02.2020
ABD, YPG’yi uyardı: Türkiye’yle çatışırsanız korumayız
18.02.2020
Türkiye’den geldiğimi duyunca Kavala’yı soruyorlar
14.02.2020
Fethullahçıları devlete CHP mi, “Bay Kemal” mi yerleştirdi?
12.02.2020
Beş şehit haberi Ankara’ya Ruslarla görüşürken geldi(*)
8.02.2020
Erdoğan’ın Van’da 33 ölüm haberine tepkisi ne oldu?
5.02.2020
Suriye’de şehit sayısı artıyor, Rusya ile gerilim
3.02.2020
İmamoğlu’nu bırakın da Erdoğan’a sorulan sorulara bakın
28.01.2020
Merkel’in ziyareti AB’yle ilişkilere yarayacak mı?
24.01.2020
Halkbank ile hatırladık: ABD ile kriz devam ediyor
23.01.2020
Ekonomi ve siyasette dipten gelen dalga
12.01.2020
Libya’da ateşkes: yine Putin, yine Erdoğan’la
7.01.2020
ABD – İran krizi Türkiye’yi nasıl etkiler?
5.01.2020
“AKP ikiz doğuruyor”: Kılıçdaroğlu
31.12.2019
Çölaşan ve Doğru’ya “FETÖ’cü” diyen yargı adalet mi dağıtıyor?
29.12.2019
Rusya: Kanal İstanbul, Montrö’yü değiştirmediği sürece, Türkiye’nin meselesi
26.12.2019
Kanal İstanbul üzerine üç kritik soru
24.12.2019
Laik anayasayı İslami ölçülere uydurma çabası
22.12.2019
Trump imzaladı. Deniz bitti bitiyor. Şimdi ne olacak?
20.12.2019
Libya ikinci Suriye olmamalı
18.12.2019
ABD ile kafa kafaya, tam gaz gidiyoruz
17.12.2019
Mansur Yavaş ve CHP’nin belediyelerde yükselişi
14.12.2019
Gelecek seçim partiler değil, cepheler arasında olacak
12.12.2019
“Kavala bırakılır mı?” derken, Erdoğan, Orhan Pamuk’a terörist dedi
25.11.2019
Kılıçdaroğlu’nun suçu
23.11.2019
Ben o gazetecilerden değilim. Olmayanlar söylesin
16.11.2019
Erdoğan-Trump: Bilanço
14.11.2019
Kabus senaryosu
10.11.2019
Erdoğan’ın büyük üzüntüsü: ilahiyatçılar neden öğretmen olmak istemiyor acaba?
28.10.2019
Bağdadi’nin ölümünde Türkiye’nin rolü ve sonrası
24.10.2019
Suriye’de Putin kazandı, Erdoğan kazandı. Peki, kim kaybetti?
22.10.2019
Güvenli Bölge üzerine 13 güvensiz soru
19.10.2019
ABD Suriye’de Güvenli Bölgeyi nihayet kabul etti ama…
17.10.2019
ABD yaptırımlarının beş muhtemel sonucu
15.10.2019
Erdoğan IŞİD konusunda da söylediğini yaptığını göstermeli
11.10.2019
Suriye harekâtındaki ilk günün tahlili
7.10.2019
Bahçeli’nin Erdoğan’ı çektiği Kılıçdaroğlu tuzağı
5.10.2019
Ankara’da küçük siyasi yer sarsıntılarına hazır olun
2.10.2019
Gazeteci soramaz, bilim insanı söyleyemezken Yargı Reformu
22.09.2019
AK Parti’de neler oluyor? Maklube tartışmasının perde arkası
6.09.2019
İçeride ve dışarıda Erdoğan’ın zor günleri. (*)
6.08.2019
Erdoğan dertlerinin çözümünü Fırat’ın doğusunda görüyor olabilir, peki ya Türkiye?
28.07.2019
Türkiye Rusya’ya bağımlı hale getirilmemeli: Kılıçdaroğlu hükümeti de, ABD’yi de uyarıyor
16.07.2019
94 kuşağı: Fethullahçılar orduda nasıl yükseldi? (*)
10.07.2019
Kılıçdaroğlu ve Akşener, Erdoğan’ı nasıl alt etti?
2.07.2019
Trump ve bir gelişme daha Erdoğan’ı Türk ekonomisinde ciddi bir hasardan kurtardı; ama şimdilik
26.06.2019
Erdoğan’ın İmamoğlu’na yenilgisinden çıkan dersler
22.06.2019
Erdoğan-Bahçeli ittifakı seçim kazanmak için Öcalan’dan mı medet umuyor?
18.06.2019
Dağ fare doğurdu; yayın seçim sonucunu etkilemez
27.05.2019
S-400 krizinden çıkışta bir ihtimal daha var
20.05.2019
Atatürk’ün mirası ve Erdoğan Türkiye’si
16.05.2019
Erdoğan zora düştükçe daha da sertleşebilir (*)
14.05.2019
İmamoğlu: İsrafın belgelerini açıklayacağız
10.05.2019
Üçüncü Perde: Erdoğan, İmamoğlu’nun yine kazanacağını anlarsa 23 Haziran’ı engelleyebilir mi?
30.04.2019
AK Parti bünyesinde seçim sarsıntısı göründüğünden daha ciddi
23.4.2019
Asıl tehlikenin farkında mısınız? Ve asıl çıkış yolunun?
9.4.2019
İstanbul seçimine dair son duyumlar ve Türkiye’nin önündeki 8 sıcak gün
7.4.2019
İktidar bağımlılığı / iktidar sarhoşluğu
14.2.2019
Artık “ana akım” yok, “baskın medya” var
24.11.2018
Sıcağı sıcağına AK Parti-MHP yorumu: köprüden önceki son çıkış ihtimali
9.11.2018
Seçim sonuçları Trump’ın Türkiye siyasetini nasıl etkileyecek?
30.10.2018
Yalnızca “Yaşasın Cumhuriyet” Demek Yetiyor mu?
20.10.2018
Trump, Salman’a Kaşıkçı’nın bedenine ne olduğunu da soracak mı?
0 0
ÖNEMLİ NOT: Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan DÜZCE YEREL HABER GAZETESİ veya duzceyerelhaber.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.
Emlak8



Emlak8

Aradığın Evi Bul. Emlak8.Net

Dijital Reklam Ajansı Serbay Interactive